5. ANATOMIA I FIZJOLOGIA CZŁOWIEKA

Tkanka – zespół komórek o podobnej budowie i funkcji, pełniących określoną rolę w organizmie.
Tkanka nabłonkowa – tkanka tworząca pokrycia ciała i wyściółki narządów, odpowiedzialna za ochronę, wydzielanie i wchłanianie.
Tkanka łączna – tkanka pełniąca funkcje podporowe, transportowe i ochronne, np. Krew, tkanka tłuszczowa, tkanka kostna.
Tkanka mięśniowa – tkanka zbudowana z komórek zdolnych do skurczu, umożliwiająca ruch.
Tkanka nerwowa – tkanka przewodząca impulsy nerwowe, umożliwiająca komunikację w organizmie.
Narząd – struktura zbudowana z różnych tkanek, pełniąca określoną funkcję, np. Serce, płuca.
Układ narządów – zespół narządów współpracujących w realizacji określonych funkcji, np. Układ pokarmowy.
Skóra – największy organ organizmu, chroniący przed czynnikami zewnętrznymi i regulujący temperaturę ciała.
Wytwory naskórka – struktury pochodzące z naskórka, takie jak włosy, paznokcie, łuski czy gruczoły.

Układ pokarmowy – układ odpowiedzialny za pobieranie, trawienie i wchłanianie pokarmu oraz usuwanie resztek.
Pokarm – substancje dostarczające energii i składników odżywczych organizmowi.
Trawienie – proces rozkładu złożonych cząsteczek pokarmu na prostsze, łatwo przyswajalne.
Enzymy trawienne – białka katalizujące proces trawienia, np. Amylazy, lipazy, proteazy.
Przewód pokarmowy – kanał obejmujący jamę ustną, przełyk, żołądek, jelita i odbyt.
Gruczoły trawienne – narządy wydzielające enzymy i substancje trawienne, np. Ślinianki, wątroba, trzustka.
Ślinianki – gruczoły w jamie ustnej produkujące ślinę, która ułatwia trawienie i połykanie.
Wątroba – narząd odpowiedzialny za metabolizm, produkcję żółci i magazynowanie składników odżywczych.
Trzustka – narząd produkujący enzymy trawienne oraz hormony, takie jak insulina.
Jelito cienkie – odcinek przewodu pokarmowego, gdzie zachodzi trawienie i wchłanianie składników odżywczych.
Jelito grube – końcowy odcinek przewodu pokarmowego odpowiedzialny za wchłanianie wody i formowanie kału.
Pepsyna – enzym żołądkowy rozkładający białka na mniejsze peptydy.
Amylazy – enzymy trawiące cukry złożone na cukry proste.
Lipazy – enzymy trawiące tłuszcze na kwasy tłuszczowe i glicerol.
Kosmki jelitowe – wypustki w jelicie cienkim, które zwiększają powierzchnię wchłaniania składników odżywczych.

Układ krwionośny – układ transportujący krew, która dostarcza tlen, składniki odżywcze i usuwa produkty przemiany materii.
Serce – mięsień pompujący krew do naczyń krwionośnych.
Krew – płyn ustrojowy transportujący tlen, składniki odżywcze, hormony i odpady metaboliczne.
Żyły – naczynia krwionośne transportujące krew do serca.
Tętnice – naczynia krwionośne transportujące krew od serca do tkanek.
Naczynia włosowate – drobne naczynia umożliwiające wymianę substancji między krwią a tkankami.
Ciśnienie krwi – siła, z jaką krew napiera na ściany naczyń krwionośnych.

Układ oddechowy – układ narządów odpowiedzialny za wymianę gazową między organizmem a otoczeniem.
Wymiana gazowa – proces pobierania tlenu i usuwania dwutlenku węgla w płucach i tkankach.
Wentylacja płuc – proces mechanicznego przepływu powietrza do i z płuc.
Oddychanie komórkowe – proces, w którym komórki wykorzystują tlen do uwalniania energii z glukozy.
Przepona – mięsień oddechowy oddzielający jamę klatki piersiowej od jamy brzusznej.
Pojemności oddechowe – objętości powietrza, które płuca mogą pomieścić w różnych fazach oddechu.
Ciśnienie parcjalne – ciśnienie wywierane przez poszczególne gazy w mieszaninie.

Układ wydalniczy – układ usuwający zbędne produkty przemiany materii z organizmu.
Układ moczowy – część układu wydalniczego obejmująca nerki, moczowody, pęcherz moczowy i cewkę moczową.
Nerki – narządy filtrujące krew i produkujące mocz.
Aldosteron – hormon regulujący gospodarkę wodno-elektrolitową.
Renina – enzym wpływający na ciśnienie krwi i równowagę elektrolitową.
Erytropoetyna – hormon stymulujący produkcję czerwonych krwinek w odpowiedzi na niedotlenienie.
Mocz pierwotny – płyn powstający w wyniku filtracji osocza krwi w nerkach.
Mocz wtórny – produkt końcowy wydalania, powstający po reabsorpcji i sekrecji w nefronach.
Nefron – podstawowa jednostka funkcjonalna nerki, gdzie zachodzi filtracja i tworzenie moczu.

Układ ruchu – układ obejmujący mięśnie i szkielet, umożliwiający poruszanie się organizmu oraz ochronę narządów wewnętrznych.
Szkielet – zestaw kości, chrząstek i więzadeł pełniących funkcję podporową, ochronną i ruchową.
Szkielet osiowy – centralna część szkieletu obejmująca czaszkę, kręgosłup i klatkę piersiową.
Szkielet obwodowy – kości kończyn i obręczy (barkowej i miednicznej), umożliwiające ruch kończyn.
Staw – ruchome połączenie między kośćmi, umożliwiające ich wzajemny ruch.

Układ hormonalny – układ gruczołów wydzielających hormony, które regulują procesy metaboliczne, wzrost i funkcjonowanie organizmu.
Hormon – związek chemiczny wydzielany przez gruczoły dokrewne, działający jako przekaźnik informacji w organizmie.
Podwzgórze – część mózgowia kontrolująca układ hormonalny poprzez wydzielanie hormonów i regulację przysadki mózgowej.
Przysadka mózgowa – gruczoł dokrewny wydzielający hormony regulujące pracę innych gruczołów.
Hormony tropowe – hormony przysadki pobudzające inne gruczoły dokrewne do produkcji hormonów, np. Acth.
Tarczyca – gruczoł dokrewny produkujący hormony regulujące metabolizm, np. Tyroksynę i trójjodotyroninę.
Hormony tarczycy – tyroksyna (t4) i trójjodotyronina (t3), regulujące metabolizm i wzrost organizmu.
Przytarczyce – gruczoły regulujące gospodarkę wapniowo-fosforanową organizmu poprzez wydzielanie parathormonu.
Nadnercza – gruczoły położone na nerkach, wydzielające hormony stresu (adrenalina, kortyzol) oraz regulujące gospodarkę wodno-elektrolitową.
Hormony nadnerczy – adrenalina, noradrenalina, kortyzol i aldosteron, biorące udział w reakcjach stresowych i metabolicznych.
Gonady – gruczoły płciowe (jądra u mężczyzn, jajniki u kobiet) produkujące komórki płciowe i hormony.
Hormony płciowe – estrogeny, progesteron (u kobiet) i testosteron (u mężczyzn), regulujące rozwój cech płciowych i rozmnażanie.
Somatotropina – hormon wzrostu, stymulujący wzrost organizmu i metabolizm.
Prolaktyna – hormon odpowiedzialny za produkcję mleka w gruczołach mlecznych.
Liberyny – hormony podwzgórza pobudzające przysadkę do wydzielania hormonów.
Statyny – hormony podwzgórza hamujące wydzielanie hormonów przysadki.

Układ nerwowy – sieć komórek i struktur kontrolująca reakcje organizmu, przekazująca sygnały i regulująca procesy życiowe.
Mózgowie – część centralnego układu nerwowego mieszcząca się w czaszce, odpowiadająca za myślenie, pamięć i reakcje.
Mózg – główna struktura mózgowia kontrolująca funkcje poznawcze, ruchowe i emocjonalne.
Rdzeń kręgowy – część centralnego układu nerwowego w kanale kręgowym, przewodząca sygnały między mózgiem a ciałem.
Istota szara – obszar układu nerwowego zawierający ciała komórek nerwowych.
Istota biała – obszar układu nerwowego złożony głównie z wypustek nerwowych (aksonów).
Nerwy obwodowe – włókna nerwowe przewodzące impulsy między centralnym układem nerwowym a resztą ciała.
Łuk odruchowy – droga impulsu nerwowego prowadząca od receptora przez ośrodek nerwowy do efektora.
Odruch warunkowy – nabyta reakcja na bodziec, wymagająca wcześniejszego doświadczenia.
Odruch bezwarunkowy – wrodzona reakcja na bodziec, niewymagająca nauki.
Układ somatyczny – część układu nerwowego kontrolująca mięśnie szkieletowe i świadome ruchy.
Układ wegetatywny – część układu nerwowego kontrolująca funkcje wewnętrzne organizmu, np. Trawienie i oddychanie.
Układ współczulny – część układu wegetatywnego aktywująca reakcje stresowe (“walcz lub uciekaj”).
Układ przywspółczulny – część układu wegetatywnego odpowiadająca za odpoczynek i regenerację.
Synapsa – połączenie między neuronami, umożliwiające przekazywanie impulsów.
Neuroprzekaźniki – substancje chemiczne przenoszące sygnały między neuronami w synapsach.
Polaryzacja błony neuronu – stan, w którym błona neuronu ma różnicę ładunków po obu stronach.
Depolaryzacja błony neuronu – proces zmiany ładunków błony prowadzący do powstania impulsu nerwowego.
Repolaryzacja błony neuronu – przywracanie różnicy potencjałów po impulsie nerwowym.
Hiperpolaryzacja błony neuronu – nadmierne zwiększenie różnicy potencjałów błony neuronu.
Potencjał czynnościowy – szybka zmiana ładunku błony neuronu podczas przewodzenia impulsu.
Potencjał spoczynkowy – różnica potencjałów na błonie neuronu w stanie spoczynku.

Układ rozrodczy – układ narządów odpowiedzialny za rozmnażanie.
Zapłodnienie – połączenie komórki jajowej z plemnikiem, prowadzące do powstania zygoty.
Cykl menstruacyjny – cykl zmian w organizmie kobiety związany z przygotowaniem do zapłodnienia.
Progesteron – hormon wspierający utrzymanie ciąży i regulujący cykl menstruacyjny.
Hormon lutealny – hormon stymulujący rozwój ciałka żółtego.
Hormon folikulotropowy – hormon stymulujący dojrzewanie pęcherzyków jajnikowych.
Owulacja – uwalnianie komórki jajowej z jajnika.
Pęcherzyk graffa – dojrzały pęcherzyk jajnikowy uwalniający komórkę jajową.
Ciałko żółte – struktura w jajniku produkująca progesteron po owulacji.
Ciałko białawe – zdegenerowana forma ciałka żółtego.
Łożysko – narząd powstający w czasie ciąży, umożliwiający wymianę substancji między matką a płodem.
Rozwój prenatalny – okres rozwoju organizmu w łonie matki.
Cechy płciowe – fizyczne cechy charakterystyczne dla płci, np. Budowa ciała, owłosienie.
Narządy płciowe – narządy odpowiedzialne za produkcję gamet i rozmnażanie.
Prostata – gruczoł męski produkujący płyn wchodzący w skład nasienia.

Układ limfatyczny – sieć naczyń limfatycznych, narządów (np. Węzły chłonne, śledziona) i komórek odpowiedzialnych za transport limfy oraz obronę organizmu przed patogenami.
Limfa – płyn krążący w układzie limfatycznym, zawierający limfocyty, substancje odpadowe i białka.
Węzły chłonne – narządy w układzie limfatycznym, które filtrują limfę, zatrzymują patogeny i są miejscem aktywności komórek odpornościowych.
Śledziona – narząd w układzie limfatycznym, który filtruje krew, usuwa zużyte komórki krwi i uczestniczy w odpowiedzi immunologicznej.
Przeciwciała – białka produkowane przez plazmocyty, które wiążą się z patogenami, neutralizując je lub oznaczając do zniszczenia.
Komórki odpornościowe – komórki, które biorą udział w obronie organizmu przed infekcjami, w tym limfocyty i komórki żerne.
Komórki żerne – komórki odpornościowe (np. Makrofagi i neutrofile) pochłaniające i trawiące patogeny oraz martwe komórki.
Limfocyty t – rodzaj białych krwinek odpowiedzialnych za rozpoznawanie i eliminowanie zakażonych komórek.
Plazmocyty – komórki powstałe z limfocytów b, produkujące przeciwciała w odpowiedzi na infekcję.
Odpowiedź odpornościowa – reakcja organizmu na obecność patogenów, polegająca na rozpoznaniu i eliminowaniu zagrożenia.
Szczepionka – preparat zawierający osłabione lub martwe patogeny, które pobudzają układ odpornościowy do wytworzenia odporności.
Surowica – płyn krwi, który zawiera przeciwciała, wykorzystywany w leczeniu niektórych chorób.
Odporność bierna – odporność, którą organizm nabywa przez przekazanie gotowych przeciwciał (np. Przez matkę do dziecka lub przez surowicę).
Odporność czynna – odporność, którą organizm wytwarza samodzielnie w odpowiedzi na infekcję lub szczepienie.
Odporność nabyta – odporność rozwijająca się w odpowiedzi na kontakt z patogenem lub szczepionką, z pamięcią immunologiczną.
Odporność wrodzona – wrodzona, niespecyficzna reakcja organizmu na patogeny, obecna od momentu narodzin.
Odporność swoista – odporność skierowana przeciwko konkretnym patogenom, której odpowiedź jest silniejsza po wcześniejszym kontakcie.
Odporność nieswoista – odporność ogólna, niezależna od rodzaju patogenu, aktywująca się natychmiast po wniknięciu patogenu.
Odporność komórkowa – typ odporności związany z limfocytami t, odpowiedzialny za eliminowanie zakażonych komórek.
Odporność humoralna – typ odporności związany z przeciwciałami produkowanymi przez plazmocyty, które neutralizują patogeny.
Opsonizacja – proces, w którym przeciwciała lub białka dopełniacza “oznaczają” patogeny, ułatwiając ich pochłanianie przez komórki żerne.
Układ dopełniacza – zespół białek osocza, które wspomagają reakcje odpornościowe, niszcząc patogeny i wspomagając stan zapalny.
Choroba – zaburzenie w funkcjonowaniu organizmu, które prowadzi do objawów patologicznych i może być spowodowane przez infekcje, wady genetyczne, czynniki środowiskowe lub inne.
Zdrowie – stan pełnego fizycznego, psychicznego i społecznego dobrostanu, a nie tylko brak choroby.